ADALET HİZMETLERİNDE YAPILMASI GEREKENLER
I. OLANAKLAR
1. Çocuklar adalet sistemi içerisinde pek çok farklı biçimde görülmektedir. Bu durumların her biri aslında ihmal ve istismar riskinin fark edilmesi ve önlenmesine yönelik tedbirlerin alınması bakımından önemli bir olanaktır. Adalet sistemi içerisine çocuklar;
• bazen bir boşanma sürecindeki ailenin çocuğu olarak, ya da kaçırılmış, buluntu veya kayıp bir çocuk olarak adalet sistemi içerisine girerler
• bazen sistemi içerisinde bir suçun veya bir başka anlaşmazlığın tanığı olarak bulunurlar,
• bazen sığınmacı / mülteci, vatansız, insan ticareti mağduru veya ihmal veya istismar eylemleri başta olmak üzere çeşitli suçların mağduru olarak, çalıştırılan bir çocuk olarak yargılamanın tarafı olurlar,
• bazen bir suça sürüklenmiş veya korunma ihtiyacı içerisinde olma iddiası ile ya da töre / namus cinayetlerinde fail, tanık veya mağdur oldukları için yargılamada taraf olarak yer alırlar
• bazen hakkında sosyal inceleme yapılan bir başka çocuğun yanında, yakınında olduğu için rapor hazırlığı sırasında risk altında olduğu fark edilirler;
• bazen adalet sistemi içerisinde yer alan bir yetişkinin çocuğu olarak; örneğin tutuklu veya hükümlü ya da denetimli serbestliğe tabi bir yetişkinin ya da madde bağımlılığı olan veya uyuşturucu ticareti ile uğraşan bir kimsenin çocuğu olarak adalet sistemi içerisinde fark edilmeyi beklerler.
• bazen ise, yetişkin mahkemelerinde süren davalarda taraf olan ve bir risk altında olduğuna dair göstergeler (örn. Aile içi şiddet suçlarına ilişkin davalar, şiddete maruz kalmış ebeveynlere ilişkin davalar gibi) bulunan yetişkinlerin çocukları olarak fark edilmeyi beklerler.
2. Çocuk Hakları Sözleşmesi’nin kabul edilmiş olması
3. Çocuğun üstün yararına inanç bulunması
4. Çocuk Koruma Kanunu’nun bulunması
5. İnsan kaynağı (Hakimler, Savcılar, meslek elemanları)
6. Emniyet Çocuk Şube Müdürlüğü, Jandarma Çocuk Koruma Merkezi gibi birimlerin kurulmuş olması
7. Basın, yayın organlarının bu konuya ilgi göstermeleri
8. SHÇEK
9. STK, BARO gibi konu ile ilgili kuruluşların bulunması
10. Bilimsel kaynaklar, araştırmalar bakımından destek verecek, aynı zamanda da hastaneleri vasıtasıyla tedavi hizmetleri sunan Üniversitelerin olması
11. Yerel yönetimlerin meslek edindirme kursları, sığınma evlerinin bulunması
12. Ceza Muhakemesi Kanunu ile mağdurların duruşmalarda dinlenmeleri sırasında yanında sosyal çalışma görevlisi bulundurma, ayrı yerde dinleme kuralının getirilmiş olması (Video kaydı ile ifade alma, kapalı sistem video kaydı ile duruşma dışı vb.)
13. Çocuk Koruma Kanununda tedbirlerin uygulanmasına yönelik koordinasyona ilişkinin düzenlemesi, Sosyal Hizmetler ve Çocuk Esirgeme Kurumuna başvuru ve derhal teslim almayı öngören düzenlemesi ile çocukların acil koruma altına alınmasını öngören hükümlerin yer alması.
III. YAPILMASI GEREKENLER
Ancak bütün bu olanakların adalet sistemini çocukların ihmal ve istismardan korunmasında etkili bir rol oynayacak biçimde çalışır hale getirmesi için atılması gereken pek çok adım bulunmaktadır:
Tabi bu arada bir de adalet mekanizmasının işleyişi, ihmal ve istismara sebebiyet veriyor olabilir, bunları da tespit edebilmemiz gerekir. Örneğin uzun süren yargılamalar, istismar mağduru çocuğun defalarca ifade vermesi gibi adalet sisteminin işleyişinden kaynaklanan ikincil mağduriyetlerin önlenmesi de bizim çalışma konularımız içinde yer almalıdır.
1. Yeni bir anlayış geliştirilmeli ve bir mekanizma oluşturulmalıdır
a. Mağdur bir çocuğun başvurabileceği ve adalet mekanizmasını harekete geçirme öncesinde ve buna yönelik olarak yardım alabileceği çocuk koruma merkezleri oluşturulmalıdır.
b. Çocuk koruma sistemi çalışanları ile (öğretmen, doktor, ebe, sosyal çalışmacı vd.) çocuk adalet sistemi çalışanları (polis, hakim, savcı, sosyal çalışma görevlisi, avukat vd.) arasında doğrudan ve güçlü bir ilişki kurulmasını sağlayacak bir mekanizma oluşturulmalı ve bu mekanizmanın unsurları açıkça tarif edilerek tüm çalışanlar tarafından bilinmesi sağlanmalıdır.
c. Mağdur çocuklara özgü bir yargılama usulü olmalı ve bu yönde yasa değişikliği yapılmalıdır
d. Yargı karar verene kadar çocukların kalabilecekleri kurumlar kurulmalıdır (tutukevlerine alternatif kurumlar)
e. Halen var olan istatistikler, çocuklarla ilgili yaş düzenlemeleri ve çocuk adalet sisteminin özellikleri dikkate alınarak yapılandırılmalı,
f. Niceliksel veri kadar niteliksel veri toplama va analizi çalışmaları yapılmalı, risklerle ilgili alanlarda bilgi toplama, ve değerlendirmekten sorumlu bir birim oluşturulmalı, niteliksel verilerin güncel değerlendirmesi sağlanmalıdır.
g. Adalet Bakanlığında çocuklara özgü ayrı genel müdürlük olmalı
h. Adliyeler içerisinde SHÇEK’e bağlı çalışan bir birim olmalı ve çocukla ilgili koruyucu hizmetler onun eli ile yürütülmeli
i. Anne, babaya verilecek yükümlülüklerin arttırılmasını sağlayacak yasal düzenleme yapılmalı
j. Rıza ile cinsel ilişki suçu ve şikayet usulü değişmeli
2. Personel eksiklikleri giderilmelidir :
a. Sistemdeki tüm personelin riskleri tanıma ve yönlendirme konusunda uzmanlaşması için mesleğe kabul ve meslek içi eğitimler düzenli hale gelmelidir.
b. Adalet sistemi içerisinde görev yapacak meslek elemanlarının (hakim, savcı sosyal çalışma görevlisi, polis, avukat) branşlaşması sağlanmalıdır.
c. Adalet sistemi içerisinde görev yapacak sosyal çalışma görevlilerinin yeterli sayıda ve uzmanlıkta olması sağlanmalıdır. (Bunun için sosyal çalışmacı yetiştiren bölümlerin arttırılması için yüksek öğrenim programları gözden geçirilmelidir.)
d. Çocuğun yanında bulunacak uzmanın kovuşturma evresinde katkısı arttırılmalı, bunun için rol ve sorumlulukları açıkça tanımlanmalı ve bu rol ve sorumluluğu yerine getirecek mesleki donanıma sahip olmaları sağlanmalıdır.
e. Personel eğitimi mülteci sığınmacı çocuklar gibi özel durumları olanlarla ilgili bilgilendirmeyi de içermelidir
3. Alt yapı eksiklikleri giderilmelidir
a. Çocuk mahkemeleri yaygınlaştırılmalıdır.
b. Mekansal problemler çözülmelidir (Örn. Adliyelerde görüşme odaları, kapalı devre kayıt sistemli duruşma odaları, video kayıt sistemi,sosyal inceleme için araç temini vb. alt yapı eksiklikleri giderilmelidir.)
c. SHÇEK’ in güçlendirilmesi ve tarif edilen yeni mekanizmaya uygun faaliyet gösterecek biçimde revize edilmesi sağlanmalıdır.
d. Risk altında ki çocuklarla ilgili olarak adalet sistemi ile SHÇEK arasında anlık bilgi akışının yapılabileceği bir ağ oluşturulmalıdır
e. Denetim / İzleme mekanizmasının etkili biçimde işlemesi için gerekli araç – gereç sağlanmalı ve bu birimler ile adalet mekanizması çalışanları arasındaki ilişki güçlendirilmelidir.
f. Sığınmacılar, mülteciler için bir kurum belirlenmesi ve eğitim vb. faaliyetlerin verilmesi sağlamalıdır
g. Hizmetlerin sunumunda sivil toplum örgütleri ile iş birliği yapılması ve adli sisteme sivil toplum örgütlerinin listelerinin ulaşması sağlanmalıdır
h. Kurumlar oluşturulurken damgalayıcı isimlerden kaçınılmalı
i. Özellikle mülteci ve sığınmacı çocukların dil bilmemesi ve yeterli dil bilen tercümandan yararlanamaması sebebiyle doğan hak kayıplarının önlenmesi için yabancı dil çeşitliliğini içerecek biçimde tercüman havuzu oluşturulmalı, dilsiz ve sağır çocuklarla iletişim kurulabilmesi için bu konuda uzman kişilerin adli sistemde bulunması sağlanmalıdır.
j. Sosyal inceleme raporlarının hazırlanması, yargılama süreci ve tedbir kararlarının ilgili kurumlara gönderilmesi süreci yeniden düzenlenmeli, yazışma sürecini hızlandırıcı yada yazışma sürecinin ortadan kaldırılmasını sağlayıcı çalışma yapılmalıdır.
4. Koordinasyon ve İşbirliği Sağlanmalıdır
a. Çocuk korumada sorumluluğu olan kurumların (MEB, Sağlık Bakanlığı, SHÇEK, Adalet Bakanlığı, İçişleri Bakanlığı vb.) birlikte planlama yapması sağlanmalıdır
b. Tedbir kurumları ve hizmetleri il ve ilçe bazında çok kurumlu planlamaya tabi olmalıdır
c. Aile mahkemeleri, çocuk mahkemelerinin işbirliği yapması ve görev alanında açık bırakmayacak şekilde bütünleşme sağlanmalıdır.
5. Bu Sistem İçerisinde Görev Yapan Meslek Elemanlarının Sorumluluğu Aşağıdakileri İçerecek Biçimde Açıkça Tarif Edilmelidir
a. Özenli davranma / Dikkatli ve ısrarcı olma
b. Riskleri tanıma, kaynaklar hakkında bilgi sahibi olma ve bu kaynakları doğru kullanabilme
c. Çocukların damgalanmaması( potansiyel suçlu olarak değerlendirilmemeli) / Gizlilik
d. Bildirim yükümlülüğünü yerine getirme
e. Çocukların statüleri / sonuçlar hakkında bilgili olma
f. Çocuklarla ilgili tüm görüşme tekniklerinin biliniyor olması, spesifik konularda uzmanlaşma
g. İhtiyaç yönelik uzmanlaşma
h. Hızlı olabilmek / İnisiyatif kullanabilmek.
i. Uzman raporlarında önemli alanların belirginleştirilmesi
j. Meslek elemanlarının her yönden güvence altına alınması
k. Çocuklarla ilgili çalışanlara destek olunması, çalışma alanının özendirilmesi
l. Özlük hakları güçlenmeli(ücret, kariyer planlaması)
m. Düzenli bilgilenme
n. Ortak çalışma yapan kuruluşların birbirlerinin yetki ve sorumluluk alanını, ortak çalışılan konularda ki kurumsal düzeninin çok iyi bilinmesi
o. Tüm soruşturma ve kovuşturma aşama ve işlemlerinde çocuğun kişilik ve onuruna saygılı tutum
IV. Engeller
Adalet sisteminin çocuğun ihmal ve istismarına yönelik riskleri erken farkedecek ve bunları önleyecek biçimde çalışan bir mekanizma olması için yapılması gerekenleri gerçekleştirebilmek için aşağıdaki engelleri aşmak gerekmektedir:
1. Kaynak kullanımında çocuklara öncelik verme iradesinin olmaması
2. Çalışanlarda görülen tükenmişlik sendromu
3. Değişime direnç olması
4. Önyargının olması
5. Çocuk haklarının çok yeni bir konu olması nedeni ile tam anlamı ile bilgi sahibi olunmaması
6. Bazı alanlarda ki yetki sınırlılıkları
7. Teknik alt yapının yeterli olmaması
8. Mekansal eksiklikler
9. Yeterli bütçe ve kaynak ayrılamaması
10. Çocukların problemlerini dile getiremiyor olması / talep edememesi
11. Çocukların kararlara katılımının olmaması
12. Çocukların haklarını bilmiyor olması
13. Çocukların yaşadıklarının tam olarak farkında olmaması
14. Başvurabilecekleri yerleri bilmiyor olması
15. İhbar edebilecek konumda olan kişilerin kendini güvende hissetmemesi
16. Bana necilik, bireysellik
17. Sisteme güvensizlik
18. İş yükü fazlalığı
19. Prosedür ve yükümlülüklerin açık ve net olarak topluma tarif edilmemiş olması
20. Vatandaşlık bilinci ve toplumsal bilinç eksikliği
21. Suça sürüklenen çocuklarla ilgilenen STK’ ların sayısal yetersizliği
22. Toplumsal duyarlılık eksikliği
23. Sistemde ki unsurların birbirlerine güvensizliği
24. Çocuğu hak sahibi olarak gören, herkesce bilinen üstünde mutabakata varılan çocuk politikasının olmaması